Please follow and like us:

Poniżej zamieszczam opracowanie dotyczące tematyki: „Rozwój rysunku dziecka i jego rola w rozwoju dziecka”. Publikacja dotyczy zakresu pedagogiki specjalnej – w szczególności psychologii rozwojowej.

——————————————————————————————————————–

Rysunek jest bardzo ważnym elementem rozwoju każdego dziecka. Umożliwia bowiem dziecku wyrażanie emocji oraz uczuć, których nie umie jeszcze przekazać za pomocą słów. Przyczynia się również do rozwoju umysłowego dziecka oraz stanowi dobre ćwiczenie przygotowujące jego rączki do pisania. Jest nie tylko sposobem rozwijania kreatywności każdego „malucha”, ale też formą zabawy – sprawia mu ogromną radość i przyjemność [A. Drewecka, str. 18-19].

Rozwój rysunkowy dziecka rozpoczyna się zazwyczaj około pierwszego roku życia, ale jego dynamika może przebiegać różnorodnie – u jednych dzieci szybciej, u innych wolniej. Dzieje się tak ze względu na różny stopień rozwoju fizycznego i psychicznego dzieci, ich odmienny poziom wrodzonych uzdolnień plastycznych oraz czynniki zewnętrzne np. moment, w którym dziecko dostanie kredkę do ręki. Korzenie pierwszych działań plastycznych dziecka wywodzą się z przyjemności jaką odczuwa ono działając, a tym samym zaznaczając swoje istnienie w świecie [P.Wallon, A. Cambier, D. Engalhart, str. 42]. Warto jednak zaznaczyć, że każde dziecko przechodzi przez takie same kolejne etapy w rozwoju rysunkowym. Każdy etap zawiera określone cechy charakterystyczne, które powtarzają się w pracach dzieci [S. Szuman, str. 4].

Stefan Szuman wyodrębnił następujące fazy w procesie rozwoju rysunkowego [S. Szuman, str. 9]:

  1. okres bazgrania, czyli formowania się schematu,
  2. okres schematu,
  3. okres poschematyczny.

Dziecko uczy się rysować od dorosłych lub starszego rodzeństwa. Pierwsze ślady pozostawione przez dziecko na powierzchni kartki papieru mają charakter całkowicie przypadkowy i nieświadomy. Według autora bazgroły te, nie mają znaczenia ponieważ są bezprzedmiotowe, odpowiadają ruchom całego ramienia i mają kształt różnorodnych zygzaków składających się z linii ciągłych. Linie te często krzyżują się ze sobą lub nakładają się na siebie. Początkowo dziecko trzyma ołówek lub kredkę całą dłonią, ponieważ nie potrafi jeszcze sprawnie posługiwać się tymi przedmiotami. Z czasem, uczy się prawidłowego chwytu i zaczyna coraz lepiej kontrolować ruch ręki i rysowania. Początkowe zygzaki stają się coraz bardziej zróżnicowane, dokładniejsze i delikatniejsze, pojawiają się pierwsze linie oderwane oraz punkty i kropki. Znacznym postępem w rozwoju rysunkowym jest moment, w którym dziecko uczy się rysować koła i wieloboki, zamykając przestrzenie poprzez łączenie ze sobą kształtów. Dzięki temu możliwe jest rysowanie pierwszych przedmiotów. Okres ten nazywamy bazgrotą przedmiotową [S. Szuman, str. 12].

Bazgrota przedmiotowa rozpoczyna się zazwyczaj około 3 roku życia. W tym wieku dziecko już całkiem sprawnie posługuje się mową. Zaczyna ono nazywać swoje rysunki, lub też opowiadać co zamierza narysować. Dla rodzica dziecięce twory mogą jeszcze nie przypominać nazywanych przez dziecko przedmiotów bądź ludzi lub też niewiele się od siebie różnić, dla dziecka jednak nabierają już znaczenia [C. Roland, str. 3]. Przedmioty rysowane przez dzieci są schematyczne i uproszczone – nie odzwierciedlają ich rzeczywistego wyglądu. Dzieci rysują je z pamięci, przedstawiając tylko to co wiedzą i pamiętają o przedmiocie popełniając przy tym liczne błędy takie jak: rysowanie niewłaściwych proporcji przedmiotów, przedstawianie niewłaściwej liczby danych elementów, pomijania części elementów, nieodpowiedniego ich rozmieszczania w stosunku do całości pracy. W okresie bazgrania dziecko zaczyna też przedstawiać pierwsze postacie ludzkie. Są one jednak bardzo proste – zawierają jedynie głowę i kończyny, brak w nich tułowia. Stąd też ich nazwa – głowonogi. Całość postaci rysowana jest za pomocą kresek i kół, a drobne elementy takie jak oczy i usta rozmieszczone są w dowolnym miejscu na głowie ponieważ dziecko nie zwraca jeszcze uwagi na ich poprawne ułożenie. Z czasem dzieci spostrzegają, że rysunkom czegoś brak – kolejne ich dzieła są już bardziej szczegółowe i zawierają brakujący element – tułów. W tym okresie rozwoju dziecko rysuje ludzi od frontu, pomijając ich ubiór [B. Sarka, str. 2-3].

Oprócz postaci ludzkich na rysunkach pojawiają się również zwierzęta. Zarówno jedne jak i drugie przedstawiane są w identyczny sposób. Dziecko upiera się jednak, że narysowało „pieska” lub „kotka” [A. Drewecka, str. 49].

W okresie bazgroty sam proces rysowania jest dla dziecka nagrodą i nie potrzebuje ono dodatkowej zachęty z zewnątrz. Rolą rodzica lub nauczyciela jest natomiast dostarczenie dziecku odpowiednich materiałów przy pomocy, których może ono rozwijać nowe umiejętności. Najlepsze w tym czasie okażą się ołówki, kredki świecowe, kredki ołówkowe lub nietoksyczne pisaki. Umożliwiają one bowiem łatwe uzyskanie przez dziecko kontroli nad śladem pozostawionym na kartce. Kolor nie odgrywa w tym czasie większego znaczenia, ważne by był on wyrazisty i odznaczał się od koloru kartki [C. Roland, str. 3].

Około 5 lub 6 roku życia rozpoczyna się okres rysowania schematycznego. Dziecko opanowuje swój własny repertuar graficznych symboli i schematów, które wielokrotnie powtarza rysując ludzi, domy i zwierzęta. Schematy i symbole używane przez dzieci różnią się od siebie – każde dziecko rysuje postacie i przedmioty na swój własny, indywidualny sposób. Nie są one bowiem rezultatem obserwacji otaczającego nas świata a jedynie wynikiem sposobu interpretacji i rozumienia go przez dziecko. Określone doświadczenia powodują, że dziecko dokonuje w schemacie zmian, dostosowuje go do swoich potrzeb i udoskonala np. wyolbrzymia, dodaje lub pomija jakieś elementy schematu tak aby wydobyć charakterystyczne cechy danych postaci [C. Roland, str. 7].

Rozwój rysunku dziecka przebiega zatem od form najprostszych do form coraz bardziej szczegółowych i unikalnych, ale nie mających już tak szerokiego zastosowania. Po tym jak dziecko wykształci umiejętność rysowania schematu „człowieka”, tworzy schemat „zwierzęcia”. Początkowo jest on jedynie przerobioną wersją schematu człowieka, tą samą dla wszystkich rodzajów zwierząt i wykorzystującą oczy, uszy i kształt głowy ze schematu ludzkiego. Z czasem, w wyniku wielu wysiłków dziecka powstają schematy różnych gatunków zwierząt [S. Szuman, str. 30].

Pierwsze rysowane przez dzieci schematy są statyczne i nieruchome – są to zazwyczaj stojące prosto postacie z rękoma ułożonymi wzdłuż ciała [S. Popek, str. 54]. W miarę upływu czasu i nabywania większego doświadczenia dziecko uczy się wyrażać ruch – początkowo poprzez rysowanie wyciągniętych do góry lub na boki kończyn górnych a następnie kończyn dolnych. Około 7 roku życia lub później dziecko ilustruje postacie w ujęciu profilowym z wyraźnym zgięciem tułowia ciała [S. Popek, str. 58].

Zupełną nowością pojawiającą się w rysunkach dzieci 5-6 letnich jest umiejętność rozmieszczania przedmiotów i ludzi w przestrzeni – dzieci zaczynają bowiem używać tak zwaną „linię podstawową”. Od tej pory, przedmioty i ludzie przestają sprawiać wrażenie jakby „unosiły się” lub „latały  w różnych, przypadkowych miejscach na kartce papieru. Początkowo linią podstawową jest brzeg kartki, z czasem jednak dzieci uczą się, że linia narysowana na papierze również może stanowić bazę. Czasem, gdy dziecko chce przedstawić coś w oddali używa kilku linii podstawowych [C. Roland, str. 8].

W wyniku zwiększającego się wraz z wiekiem zainteresowania dziecka opowiadaniem historyjek i przedstawieniem akcji dziecko zaczyna rysować sekwencję zdarzeń następujących jedno po drugim w czasie. Rysuje je, albo na jednej kartce – w kolejności chronologicznej, jedno obok drugiego, albo używa w tym celu wielu kartek papieru. Ważna jest tu również rola opiekuna – któremu dziecko może opowiedzieć narysowaną przez siebie historyjkę. Angażując się w graficzny dialog z dzieckiem, osoba dorosła jest w stanie nie tylko wiele nauczyć dziecko ale również  sporo dowiedzieć się o samym dziecku [M. Wilson, B. Wilson, str. 150-178].

Kolejną innowacją pojawiającą się w rysunkach dzieci 5-6 letnich są rysunki przypominające zdjęcie rentgenowskie. Przedmioty rysowane w ten sposób są jakby przeźroczyste – można zobaczyć ich wnętrze. Dzieci często stosują tą technikę żeby ukazać wnętrze takich miejsc jak ich dom, szkoła czy wnętrze samochodu ich rodziców [C. Roland, str. 9].

Jeśli dziecko chce podkreślić znaczenie danego przedmiotu lub osoby wyraża to za pomocą dysproporcji – nadaje większy rozmiar tym przedmiotom lub osobom, które robią na nim największe wrażenie lub też są dla niego najbardziej istotne. Postępowanie to nazywamy przekształceniem afektywnym [http://encyklopediadziecinstwa.pl].

W wieku około 11 roku życia pojawia się kolejna faza rozwoju rysunkowego dziecka zwana okresem poschematycznym [http://encyklopediadziecinstwa.pl]. Dzieli się ona na fazę realizmu wrażeniowego oraz fazę realizmu intelektualnego. W trakcie trwania fazy realizmu wrażeniowego dziecko podejmuje próby naśladowania i odwzorowywania rzeczywistości [https://malezuchy.wordpress.com]. Prace plastyczne są rezultatem bezpośredniej obserwacji natury a dziecko skupione jest na jak najwierniejszym przedstawianiu detali i szczegółów. Jego prace powstają jednak we wnętrzu dziecka – nie są zatem wierną kopią rzeczywistości. [S. Szuman, str. 60].  Stefan Szuman twierdził, że „rozwój odby(wa) się od wewnątrz, dzięki wyobraźni racjonalnie kształtującej. Jest on charakterystycznym reprezentantem danego rodzaju przedmiotów lub istot” [S. Szuman, str. 60].

W wieku około 9 lat widoczne staje się trójwymiarowe przedstawianie formy. Dzieci zaczynają rysować przedmioty częściowo nakładające się na siebie, zmniejszać przedmioty, które znajdują się „dalej” w przestrzeni oraz rysują linie przekątne w celu uwidocznienia przestrzeni. W ich rysunkach pojawia się również „pierwszy” i „drugi” plan. [C. Roland, str. 12]. W tym czasie warto, by dziecko otrzymało od dorosłych podstawy wiedzy plastycznej, które pomogłyby rozwinąć jego umiejętności [C. Roland, str.11].

Pomimo dużego zainteresowania realizmem, rysunki niektórych dzieci nabierają charakteru abstrakcyjnego – zaczynają świadomie używać symboli. Rozwój myślenia abstrakcyjnego umożliwia im bowiem zrozumienie faktu, że przedmiot może symbolizować emocje lub ideę. Dzieci tworzą swoje pierwsze karykatury oraz graffiti [http://encyklopediadziecinstwa.pl].

W okresie poschematycznym młodzi ludzie zaczynają być bardzo krytyczni wobec własnych umiejętności plastycznych. Zbyt duże skupienie na odwzorowywaniu natury sprawia, że rysunki tracą na oryginalności i pomysłowości. Część dzieci traci zainteresowanie sztuką, zniechęca się widząc, że ich rysunki znacznie odbiegają od rzeczywistości. Tylko najzdolniejsze z nich kontynuują rozwijanie swoich zdolności [C. Roland, str. 11].

Opracowała: Anna Prządka

BIBLIOGRAFIA

  1. A. Drewecka, Dzisiaj narysuję… Rozwój plastyczny dziecka, Gdynia: Novae Res Wydawnictwo Innowacyjne, 2015
  2. P. Wallon, A. Cambier, D. Engelhart, Rysunek dziecka, Warszawa: WSiP, 1993
  3. S. Szuman, Sztuka Dziecka. Psychologia Twórczości Rysunkowej Dziecka, Warszawa: WSiP, 1990
  4. C. Roland, Young in Art – a developmental look at child art, 2006, www.artjunction.org
  5. B. Sarka, Etapy rozwoju rysunkowego dziecka, 2005, http://www.sp2.rabka.pl/publikacje/publikacje.html
  6. S. Popek, Analiza psychologiczna twórczości plastycznej dzieci i młodzieży, Warszawa: WSiP, 1978
  7. M. Wilson, B. Wilson, Teaching children to draw, Englewood Cliffs: Prentice-Hall, 1982
  8. Strona internetowa: http://encyklopediadziecinstwa.pl/index.php/Rysunek_dziecka (6.03.2020)
  9. Strona internetowa: https://malezuchy.wordpress.com/2016/03/02/etapy-rozwoju-rysunku-dziecka (6.03.2020)

——————————————————————————————————————–

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *