Please follow and like us:

Poniżej zamieszczam opracowanie dotyczące tematyki: „Zaburzenia osobowości”. Publikacja dotyczy zakresu pedagogiki specjalnej – w szczególności psychologii klinicznej.

——————————————————————————————————————–

Osobowość i jej zaburzenia znajdują się w centrum zainteresowania psychologii od wielu lat. Osobowość jest bowiem jednym z najważniejszych pojęć psychologii i może być opisywana za pomocą wielu różnych definicji.  

Osobowością możemy nazwać „(…) złożony wzorzec głęboko zakorzenionych cech psychicznych, przejawiających się automatycznie w niemal każdej sferze funkcjonowania psychologicznego człowieka”  [T. Millon, R. Davis – 2005, str. 2]. Jest ona zatem zestawem cech psychicznych, które odróżniają daną jednostkę od pozostałych ludzi [T. Nęcki, https://www.poradnikzdrowie.pl].

Na ukształtowanie osobowości ma wpływ wiele czynników takich jak geny, wpływ środowiska, budowa i funkcjonowanie układu nerwowego oraz czynniki hormonalne i jest to proces długotrwały. Niestety czasami w trakcie trwania tego procesu dochodzi do nieprawidłowości, w wyniku których powstają zaburzenia. Do takich nieprawidłowości należą między innymi: traumatyczne przeżycia, przyjmowanie środków psychoaktywnych oraz nieprawidłowe więzi między dzieckiem a jego rodzicami [T. Nęcki, https://www.poradnikzdrowie.pl]. Zgodnie z kryteriami DSM-IV zaburzenia osobowości możemy zdefiniować jako „trwały wzorzec wewnętrznych doświadczeń i zachowań, które w znacznym stopniu odbiegają od oczekiwań występujących w kulturze, w której żyje dana osoba” [L. Cierpiałkowska – 2004, str. 15]. Wzorzec ten jednak nie może być wytłumaczony istnieniem jakiejś choroby somatycznej lub psychicznej bądź też spożywaniem substancji psychoaktywnych. Jest on również sztywny – przejawia się w wielu sferach życia danej osoby oraz uaktywnia się w co najmniej dwóch obszarach spośród obszaru poznawczego, afektywnego, funkcjonowania interpersonalnego lub kontroli impulsów. Niestety prowadzi on również do cierpienia lub ograniczenia w funkcjonowaniu w różnych sferach życia jednostki [L. Cierpiałkowska – 2004, str. 16].

Klasyfikacja ICD-10 wyróżnia 3 grupy zaburzeń osobowości: specyficzne zaburzenia osobowości, zaburzenia osobowości mieszane i inne oraz trwałe zmiany w osobowości nie wynikające z uszkodzenia ani z chorób mózgu. Zaburzenia mieszane i inne to takie, które są trudne do zdiagnozowania ponieważ nie wiążą się z określonym wzorcem zachowania. Trwałe zmiany w osobowości nie wynikające z uszkodzenia ani z chorób mózgu są zaburzeniami powstałymi w wyniku trwałego stresu bądź też w następstwie choroby psychicznej [L. Cierpiałkowska – 2004, str. 17-19]. „Specyficzne zaburzenia osobowości to ciężkie zaburzenia struktury charakteru i sposobu zachowania się, często obejmujące kilka wymiarów osobowości, przejawiające się dostrzegalnymi zaburzeniami w funkcjonowaniu społecznym i zawodowym jednostki” [L. Cierpiałkowska – 2004, str. 18]. Do grupy specyficznych zaburzeń osobowości zalicza się osobowość paranoiczną, schizoidalną, dyssocjalną, chwiejną emocjonalnie, histrioniczną, anakstyczną, lękliwą, zależną, narcystyczną oraz schizotypową [L. Cierpiałkowska – 2004, str. 17]. Poszczególne grupy zaburzeń osobowości opiszę poniżej.

Osobowość paranoiczną cechuje brak zaufania do innych oraz nadmierna podejrzliwość w stosunku do innych ludzi. Osoby paranoiczne przypisują wszystkim złe zamiary oraz podejmują różnorodne działania w celu zabezpieczenia się przed atakami innych ludzi. Są to zazwyczaj jednostki bardzo skryte, mało mówiące o sobie – boją się bowiem, że ktoś zdemaskuje i wykorzysta przeciwko nim ich własne słabe strony. Nie potrafią wybaczyć innym doznanych krzywd (często urojonych) oraz mają skłonność do oskarżania o zdradę swoich partnerów i przyjaciół [Redakcja Medonet, https://www.medonet.pl]. Co więcej, reagują złością lub kontratakiem na zupełnie niewinne komentarze i uwagi, które bezpodstawnie uznają za złośliwe i skierowane przeciwko nim [T. Millon, R. Davis – 2005, str. 505].

Kolejnym rodzajem zaburzeń osobowości jest osobowość schizoidalna. Są to osoby zdystansowane i raczej introwertyczne, które rzadko wchodzą w bliższe relacje z innymi ludźmi. Inni ludzie nie są im potrzebni do szczęścia – a często nawet przeszkadzają gdyż stawiają wymagania, którym osoby schizoidalne nie chcą bądź nie potrafią sprostać. Są samotnikami sprawiającymi wrażenie oderwanych od świata. Nie wyrażają też zainteresowania seksem [T. Millon, R. Davis – 2005, str. 417-419]. Osoby schizoidalne nierzadko całe swoje życie podporządkowują swojemu hobby lub pracy traktując je jako swoje powołanie. Reagują złością lub wydają się być aroganccy gdy ktoś zakłóci ich spokój [Redakcja Medonet, https://www.medonet.pl].

Osoby z zaburzeniem dyssocjalnym charakteryzuje skłonność do przemocy i konfliktów z prawem, brak empatii i współczucia oraz stawianie na pierwszym planie własnych pragnień i potrzeb bez względu na cenę, jaką inne osoby będą musiały ponieść za ich realizację [M. Chamerska, https://www.medonet.pl]. Są to osoby, które potrafią być bezwzględne oraz naginają reguły stosownie do własnych potrzeb – w związku z czym nierzadko odnoszą znaczący sukces w dzisiejszym świecie nastawionym na rywalizację i konkurencję (zwłaszcza w takich dziedzinach jak biznes, wojskowość bądź polityka) [T. Millon, R. Davis – 2005, str. 135-137]. Cechuje ich również urok osobisty, brak wyrzutów sumienia czy wstydu. Z łatwością manipulują innymi ludźmi. Antyspołeczne zaburzenie osobowości jest charakterystyczne dla przestępców i kryminalistów jednak warto zaznaczyć, że nie wszystkie osoby wykazujące to zaburzenie popadają w konflikt z prawem [M. E. P. Seligman, E. F. Walker,  D. L. Rosenhan – 2003, str. 410-411].

Osobowość chwiejną emocjonalnie dzieli się na dwa typy: impulsywny i z pogranicza borderline [L. Cierpiałkowska – 2004, str. 17-18]. Typ impulsywny charakteryzuje się tendencją do nieprzemyślanych działań oraz brakiem przewidywania ich konsekwencji. Występuje tu chwiejność emocjonalna oraz trudności w kontrolowaniu swoich emocji przejawiająca się licznymi wybuchami złości lub zachowaniami agresywnymi. Osoby przejawiające ten typ zaburzeń osobowości  nie potrafią też powstrzymać się od działań, które wiążą się z natychmiastową gratyfikacją [L. Cierpiałkowska, E. Soroko – 2017, str. 174-175]. Osoby z zaburzeniem osobowości typu borderline panicznie boją się porzucenia i próbują go za wszelką cenę uniknąć. Strach przed rozłąką często prowadzi u nich do ryzykownych zachowań takich jak okaleczenie się czy podejmowanie prób samobójczych. Ich relacje z partnerami są często niestabilne i intensywne. Początkowo idealizują swoich wybranków, oczekując od nich całkowitego zaangażowania i poświęcenia maksymalnej ilości czasu. Dość szybko zaczynają mieć jednak poczucie, że są zaniedbywane lub też ich partnerzy niewystarczająco się angażują [L. Cierpiałkowska – 2004, str. 101-102]. Osoby z pogranicza borderline charakteryzuje również niestabilność nastroju oraz wizerunku ich własnego „ja”. Wahania nastroju  powodują gwałtowne wybuchy złości i epizody depresji [M. E. P. Seligman, E. F. Walker,  D. L. Rosenhan – 2003, str. 431].

Kolejnym rodzajem zaburzenia osobowości jest osobowość histrioniczna. Zaburzenie to występuje u około 2-3% ludzi w populacji ogólnej, a jego nazwa pochodzi od słowa histrio, które po łacinie oznacza aktora. W przeszłości zaburzenie to określano jako „histeria”. Są to osoby, które źle czują się gdy inni nie zwracają na nie uwagi – pragną nieustannego zainteresowania ich osobą. Ich gesty, reakcje emocjonalne i mimika twarzy są przesadzone lub wręcz teatralne. W relacjach interpersonalnych uwodzą, manipulują i prowokują seksualnie. Nierzadko wykorzystują swój wygląd w celu wzbudzenia zainteresowania innych. Nadmiernie koncentrują się na fizyczności – chcąc być atrakcyjne seksualnie za wszelką cenę. Mają dużą potrzebę nowości, szybko się nudzą i popadają w rutynę. Często podejmują działania, które mają przysporzyć im atencji. Nie potrafią odroczyć działań, wiążących się z natychmiastową nagrodą [L. Cierpiałkowska, E. Soroko – 2017, str. 197-175]. Ludzie z zaburzeniem histronicznym łatwo ulegają wpływom innych i zmieniają zdanie w zależności od opinii, które występują w gronie osób, z którymi aktualnie przebywają. Ich uczuciowość jest bardzo płytka. Przeceniają też bliskość swoich związków z innymi ludźmi. Czują się przygnębione w sytuacji, gdy nikt nie zwraca na nich uwagi – są wtedy skłonne nawet do zrobienia awantury, byle tylko ktoś ich zauważył [S. Murawiec, https://www.mp.pl].

Zupełnie innym zaburzeniem jest osobowość anakstyczna, nazywana inaczej osobowością obsesyjno-kompulsywną. Cechuje ją wzorzec zachowań ukierunkowany na utrzymanie ładu i porządku, chorobliwej koncentracji na szczegółach i perfekcjonizmie. Osoby z tym zaburzeniem nadmiernie skupiają się na przestrzeganiu reguł i zasad, są sztywne i mało elastyczne. Większość swojej uwagi poświęcają pracy i wykonywaniu swoich obowiązków, co dzieje się kosztem ich życia rodzinnego, relacji interpersonalnych czy też odpoczynku i relaksu. Są również prześladowani przez natarczywe myśli i ciągłe wątpliwości [https://pl.wikipedia.org]. Wszystko co robią musi być wykonane w 100% – tach dobrze, inaczej wywołuje to w nich olbrzymie poczucie winy a siebie uznają za osoby nic nie warte. Innym stawiają równie wysokie wymagania. Są dumni z tego, że zawsze kończą rozpoczętą pracę i jest ona wykonana na wysokim poziomie. Bardzo niechętnie delegują pracę innym, nie wierząc, że są oni w stanie wykonać ją odpowiednio dobrze. Do wszystkiego podchodzą z dystansem, bez zbędnych emocji. W życiu kierują się wartościami moralnymi i etycznymi, których nigdy nie kwestionują i uparcie bronią. Gromadzą wszelkie dobra na „czarną godzinę” – nie są w stanie wyrzucić niepotrzebnych przedmiotów.  Co więcej, są bardzo oszczędni lub wręcz skąpi [T. Millon, R. Davis – 2005, str. 231-236].

Osobowość lękliwa (unikająca) występuje dość rzadko bo u 0,4 do 1,3% ludności. Uznaje się, że jej przyczynami mogą być biologiczne uwarunkowania na poziomie temperamentu w połączeniu z wychowaniem w mało wspierającej rodzinie. Osoby lękliwe unikają wszelkich kontaktów i aktywności z obawy przed wyśmianiem, skrytykowaniem lub odrzuceniem. Lęk przed ośmieszeniem przeplata się z jednoczesnym pragnieniem bycia akceptowanym i kochanym. Jedynie gwarancja bezkrytycznej akceptacji jest w stanie przekonać ich do podjęcia ryzyka. Są to jednostki bardzo nieśmiałe, skryte  i mało pewne siebie. Nieustannie odczuwają napięcie i niepokój. Nawet niewinne komentarze traktują jako krytykę ich osoby, co może spowodować natychmiastowe wycofanie się z życia zawodowego bądź towarzyskiego. Siebie uznają za osoby nieprzystosowane społecznie, z niskimi kompetencjami społecznymi lub nawet gorsze od innych [M. E. P. Seligman, E. F. Walker,  D. L. Rosenhan – 2003, str. 436-437].

Ludzie z osobowością zależną cechują się stałą i nadmierną potrzebą wsparcia i opieki, do tego stopnia, że pozwalają innym osobom decydować o niemal wszystkich aspektach swojego życia. Dużą trudność sprawia im podejmowanie decyzji w związku z czym oczekują rad od najbliższych oraz przejęcia przez nich odpowiedzialności za podejmowane decyzje. Z obawy przed utratą opieki nie potrafią wyrażać niezgody. Rzadko podejmują inicjatywę i działania ponieważ wątpią w to, że są w stanie samodzielnie je ukończyć. Nie wierzą w swoje możliwości i maja bardzo obniżone poczucie własnej wartości. Często czują się bezradnie. Panicznie boją się samotności i dlatego też gdy tylko jedna relacja kończy się rozstaniem, natychmiast wchodzą w kolejną zapewniając sobie tym samym opiekę, której tak bardzo potrzebują i pragną. Są w stanie podejmować się nieprzyjemnych działań, byle tylko nie utracić wsparcia danej osoby [L. Cierpiałkowska – 2004, str. 209-212].

Kolejnym przykładem zaburzeń osobowości jest osobowość narcystyczna. Ludzie reprezentujący ten typ zaburzeń są niezwykle egocentryczni i zadufani w sobie. Zawyżają swoje osiągnięcia i talenty. Uważają się za jednostki ponadprzeciętnie wybitne i wyjątkowe. Domagają się uwielbienia i podziwu. Bezwstydnie wykorzystują innych, oczekując, że będą oni spełniać wszystkie ich kaprysy i zachcianki. Gardzą ludźmi uważając siebie za lepszych. Krzywdząc innych nie mają wyrzutów sumienia [T. Millon, R. Davis – 2005, str. 364-368].  Co więcej, uważają, że przysługują im specjalne prawa i powinny być szczególnie traktowane przez innych. Tylko osoby podobnie niezwykłe jak oni mogą je zrozumieć i docenić. Osoby narcystycznie nie odczuwają również empatii, a zatem nie potrafią rozpoznawać uczuć i potrzeb innych ludzi i odpowiednio na nie reagować. Wydaje im się, że wszyscy im zazdroszczą a cały świat kręci się wokół nich [L. Cierpiałkowska – 2004, str. 190-191].

Jednostki o zaburzeniu schizotypowym uważają siebie za ekscentryków i dziwaków. Stronią od ludzi. Reprezentują dziwne poglądy lub myślenie magiczne, które są sprzeczne z normami danej kultury np. wierzą w jasnowidztwo, szósty zmysł lub inne zabobony. Przypisują sobie niezwykłe doznania zmysłowe. Zachowują się, wypowiadają lub wyglądają w sposób dziwaczny i odbiegający od normy. Wobec innych ludzi zachowują się podejrzliwie lub nawet paranoidalnie. Nie posiadają bliskich przyjaciół [T. Millon, R. Davis – 2005, str. 460-466].

Jak widać z powyższego opisu obszar zaburzeń osobowości jest bardzo skomplikowany i stanowi znaczące wyzwanie dla współczesnej psychologii. Diagnoza zaburzeń osobowości niewątpliwie nie jest sprawą lekką i łatwo tu o błędy. Każdy przypadek powinien być traktowany indywidualnie. Leczenie tych zaburzeń jest złożone i  dość czasochłonne. Wielu chorych zgłasza się do specjalisty dopiero w obliczu kryzysu lub depresji [A. Walczak-Tręda, https://www.medicover.pl]

Opracowała: Anna Prządka

BIBLIOGRAFIA:

  1. T. Millon, R. Davis, Zaburzenia osobowości we współczesnym świecie, Warszawa: Instytut Psychologii Zdrowia PTP, 2005
  2. T. Nęcki, Osobowości: od czego zależy? Teorie osobowości, Strona internetowa: https://www.poradnikzdrowie.pl/psychologia/rozwoj-osobisty/osobowosc-od-czego-zalezy-teorie-osobowosci-aa-Pg7r-rJvP-2yct.html (19.03.2020)
  3. L. Cierpiałkowska (red.), Psychologia zaburzeń osobowości. Wybrane Zagadnienia, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 2004
  4. Redakcja Medonet, Zaburzenia osobowości – rodzaje i sposoby diagnozowania, Strona internetowa: https://www.medonet.pl/zdrowie,zaburzenia-osobowosci—rodzaje–diagnostyka–leczenie,artykul,1728956.html (19.03.2020)
  5. M. Chamerska, Osobowość dyssocjalna – objawy, przyczyny, leczenie, Strona internetowa: https://www.medonet.pl/zdrowie,osobowosc-dyssocjalna—objawy–przyczyny–leczenie,artykul,77962219.html (19.03.2020)
  6. M. E. P. Seligman, E. F. Walker,  D. L. Rosenhan, Psychopatologia, Poznań: Wydawnictwo Zysk i S-ka, 2003
  7. L. Cierpiałkowska (red.), E. Soroko (red.), Zaburzenia osobowości – Problemy diagnozy klinicznej, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 2017
  8. S. Murawiec, Osobowość histrioniczna, Strona internetowa: https://www.mp.pl/pacjent/psychiatria/zaburzenia_osobowosci/74826,osobowosc-histrioniczna (20.03.2020)
  9. Strona internetowa: https://pl.wikipedia.org/wiki/Osobowo%C5%9B%C4%87_anankastyczna (20.03.2020)
  10. A. Walczak-Tręda, Zaburzenia osobowości – rodzaje i objawy zaburzeń osobowości, Strona internetowa: https://www.medicover.pl/o-zdrowiu/zaburzenia-osobowosci-rodzaje-i-objawy-zaburzen-osobowosci,6323,n,192 (20.03.2020)

——————————————————————————————————————–

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *